معرفی انواع ضریب مناقصه و کاربرد هر یک

آیا برنده مناقصه همیشه کسی است که کمترین قیمت را پیشنهاد دهد؟ برای پاسخ به این سؤال، ابتدا باید بدانید ضریب مناقصه چیست و در فرایند مناقصه چه کاربردی دارد؟

اگر با اصطلاحات مناقصه آشنایی داشته‌باشید،می‌دانید که ضریب مناقصه نشان می‌دهد هر پیشنهاد قیمت تا چه حد واقعی و منطبق با ارزش پروژه است و بررسی آن می‌تواند ریسک‌های احتمالی را کاهش دهد.  آشنایی با این ضریب و کاربرد آن به شما کمک می‌کند تا تصمیمات بهتری در پیشنهاد قیمت بگیرید و شانس موفقیت در مناقصات را افزایش دهید. در این مقاله از مجله هزاره، با تعریف ضریب مناقصه چیست؟ و با نحوه استفاده‌ی درست از آن در پروژه‌ها آشنا می‌شویم.

ضریب مناقصه چیست؟

ضریب مناقصه عددی است که نسبت قیمت پیشنهادی پیمانکار را به برآورد اولیه کارفرما نشان می‌دهد. این ضریب نشان می‌دهد، قیمت پیشنهادی مناقصه‌گر نسبت به برآورد اولیه کارفرما چقدر بالاتر یا پایین‌تر است و برای مقایسه پیشنهادها و انتخاب برنده مناقصه کاربرد دارد.

در واقع ضریب مناقصه در مناقصات دولتی نقش حقوقی و مالی مستقیم دارد. این عدد، مبنای اصلی مقایسه‌ی قیمت‌های پیشنهادی، انتخاب برنده‌ی مناقصه و تنظیم مبلغ قرارداد است و در تحلیل ریسک، تعدیل و سود پیمانکار در مناقصه نیز موثر است. در حالی که در مناقصات خصوصی بیشتر نقش یک شاخص مقایسه‌ای برای تصمیم‌گیری و مذاکره را دارد.

از نظر کارفرما، ضریب مناقصه ابزاری است برای انتخاب ارزان‌ترین پیشنهاد قابل‌اجرا و کنترل هزینه‌های پروژه؛ اما از دید پیمانکار، ضریب مناقصه عددی است که باید هم شانس برنده شدن را بالا ببرد و هم سود و ریسک اجرای پروژه را پوشش دهد.

تعریف دقیق ضریب مناقصه

ضریب مناقصه در واقع نشان می‌دهد، پیمانکار قیمت مناقصه را چند درصد ارزان‌تر یا گران‌تر از برآورد رسمی کارفرما پیشنهاد داده‌است. به عبارتی این ضریب یک عدد قابل محاسبه است که به‌عنوان شاخص مقایسه قیمت پیشنهادهای مناقصه استفاده می‌شود و تعیین می‌کند کدام پیشنهاد اقتصادی‌تر و بهینه‌تر است.به طور کلی فرمول محاسبه ضریب مناقصه به‌صورت زیر است:

ضریب مناقصه = مبلغ پیشنهادی پیمانکار ÷ برآورد قیمت کارفرما

مبلغ پیشنهادی پیمانکار، شامل هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم اجرای کار، سود پیمانکار و مالیات و عوارض قانونی است. همچنین هزینه‌های بالاسری و عمومی شرکت و هزینه‌های جانبی پروژه مانند تجهیز و برچیدن کارگاه را نیز شامل می‌شود.

نحوه محاسبه ضریب مناقصه (گام‌به‌گام)

اولین قدم برای محاسبه ضریب مناقصه، برآورد قیمت اولیه توسط کارفرما است. پس ابتدا باید کارفرما با استفاده از اسناد فنی پروژه، متره و فهرست‌بهای پایه و اعمال ضرایب قانونی مبلغ برآورد اولیه را تهیه کند، سپس پیمانکار هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم، سود، مالیات و عوارض قانونی و هزینه‌های جانبی پروژه را جمع کرده و مبلغ پیشنهادی خود را ارائه دهد. در نهایت ضریب مناقصه با تقسیم برآورد کارفرما بر مبلغ پیشنهادی پیمانکار محاسبه می‌شود.

برای مثال اگر برآورد کارفرما برای مناقصه ۱۰۰ میلیارد ریال باشد و پیمانکار قیمت ۹۰ میلیارد ریال را پیشنهاد دهد، ضریب مناقصه به صورت زیر محاسبه می‌شود:

ضریب مناقصه=۱۰۰÷۹۰≈۱.۱۱

مثلا فرض کنید، برآورد اجرای یک پروژه راه‌سازی ۵۰ میلیارد تومان باشد و پیمانکار برای اجرای پروژه شامل آسفالت، زیرسازی، تجهیزات و مدیریت کارگاه ۴۵ میلیارد تومان پیشنهاد دهد، پس ضریب مناقصه به صورت زیر است:

ضریب مناقصه=۵۰÷۴۵≈۱.۱۱

این عدد نشان می‌دهد پیمانکار با قیمتی حدود ۱۰٪ کمتر از برآورد کارفرما پیشنهاد داده و ضریب بالای ۱ بیانگر پیشنهاد اقتصادی‌تر است.

تفسیر ضریب مناقصه

ضریب مناقصه به ساده‌ترین شکل نشان می‌دهد، اختلاف بین مبلغ برآورد اولیه کارفرما و مبلغ پیشنهادی پیمانکار چقدر است. اگر ضریب مناقصه کمتر از ۱ باشد، یعنی قیمت پیشنهادی کمتر از برآورد کارفرمااست و پیشنهاد ارزان‌تر و رقابتی‌تر است؛ اگر برابر ۱ باشد، قیمت دقیقاً مطابق برآورد است؛ و اگر هم ضریب مناقصه بیشتر از ۱ باشد،  قیمت پیشنهادی بالاتر از برآورد است و معمولاً پذیرفته نمی‌شود مگر دلایل فنی یا قانونی موجه وجود داشته باشد. به عبارتی خلاصه تفسیر ضریب مناقصه به شکل زیر است:

• ضریب مناقصه کمتر از یک| مینوس: قیمت پیشنهادی کمتر از برآورد (رقابتی‌تر)
• ضریب مناقصه برابر یک| نت: برابر با برآورد
• ضریب مناقصه بیشتر از یک| پیلوس: قیمت بالاتر از برآورد (معمولاً رد می‌شود)

ضریب مناقصه مناسب چقدر است؟

هر عاملی که بر قیمت برآورد اولیه و مبلغ پیشنهادی پیمانکار تاثیر‌گذار باشد، به‌طور مستقیم بر عدد ضریب مناقصه نیز اثر می‌گذارد. مهم‌ترین عوامل مؤثر بر عدد ضریب مناقصه شامل شرایط بازار و رقابت،  ریسک‌های پروژه مانند پیچیدگی فنی و اقلیم و مدت اجرای پروژه است. البته این ضریب در انواع مناقصه‌ها به ماهیت و ریسک‌های هر نوع پروژه نیز بستگی دارد. به‌طور کلی جدول تفاوت ضریب مناقصه در پروژه‌های مختلف به شرح زیر است:

در عمل ضریب مناقصه در انواع پروژه‌ها معمولاً یک عدد نسبی قابل مقایسه است و هیچ عدد ثابتی قانونی برای هر نوع پروژه وجود ندارد. اما چون نوع پروژه‌ها، روش اجرا و ریسک‌های مرتبط با آن‌ها فرق می‌کند، دامنه یا جهت‌گیری معمول ضریب متفاوت است.

به طور کلی کارفرما ضریب مناقصه نزدیک به ۱ یا کمی کمتر را ترجیح می‌دهد، چون هم اقتصادی است و هم ریسک اجرای پروژه را کاهش می‌دهد؛ اما ضریب‌های خیلی پایین یا بالا معمولاً باعث رد شدن پیشنهاد پیمانکار می‌شود.

ضریب مناقصه در اسناد مناقصه و قرارداد

محل درج ضریب مناقصه در اسناد مناقصه معمولاً در بخش ارزیابی مالی و فنی و جدول پیشنهاد قیمت است. این ضریب بخش اساسی از قیمت‌گذاری نهایی قرارداد است، زیرا ارتباط مستقیمی با مبلغ نهایی پیمان دارد؛ به‌ طوری‌که با ضرب آن در بهای اقلام فهرست بها، مبلغ نهایی قرارداد و صورت وضعیت‌ها محاسبه می‌شود.

به بیان ساده ضریب مناقصه، میزان تخفیف یا افزایش قیمت پیمانکار نسبت به مبلغ پایه است و سود پیمانکار و توجیه اقتصادی کارفرما را تامین می‌کند.

ضریب مناقصه پایین؛ فرصت یا ریسک؟

ضریب مناقصه پایین می‌تواند، فرصتی برای پیمانکاران باشد تا وارد بازارهای جدید شوند، سبد کاری خود را پر کنند و از رکود جلوگیری کنند، اما همزمان با ریسک‌های جدی همراه‌است. زیرا ارائه قیمت پیشنهادی پایین، ممکن است،باعث کاهش سود یا حتی زیان شود و توانایی پیمانکار در تامین نیروی انسانی، تجهیزات و منابع لازم برای اجرای مناقصه را محدود کند.

ضریب مناقصه پایین نیز می‌تواند به کاهش کیفیت، تاخیر در پروژه، مشکلات نقدینگی و نارضایتی کارفرما منجر شود. به همین دلیل دستگاه‌های اجرایی مناقصه قیمت‌های پایین را بررسی می‌کنند تا مطمئن شوند که کیفیت قربانی نشده است و از پیمانکاران توجیه فنی و مالی می‌خواهند. بنابراین ضریب مناقصه پایین هم یک فرصت و هم یک ریسک است و استفاده هوشمندانه از آن نیازمند برنامه‌ریزی دقیق، مدیریت منابع و رعایت کیفیت پروژه است.