آنچه در این مطلب می خوانید:
وقتی هزینههای اجرای پروژه تغییر میکند، مبلغ پیمان چگونه بهروز میشود؟ پاسخ این سؤال در تعریف ضریب تعدیل نهفته است.
در این مقاله از مجله هزاره، با ضریب تعدیل، مبانی قانونی و انواع شاخصهای آن آشنا میشوید. سپس فرمول و روش محاسبه ضریب تعدیل در صورتوضعیت و شرایط اعمال آن را بررسی میکنیم. تا شما تفاوت تعدیل عادی با تعدیل معکوس و نحوهی برخورد با تاخیرات را بهتر درک کنید.
تعریف ضریب تعدیل
ضریب؛ تعدیل عددی است که تغییر هزینههای اجرای پروژه در طول زمان را نسبت به مبنای قرارداد نشان میدهد. این ضریب برای جبران نوسانات قیمت و نرخ تورم در مبالغ صورتوضعیتها اعمال میشود. به بیان ساده، تعدیل کمک میکند قیمتهای پروژه بهروزرسانی شوند و اثر تورم در پروژههای عمرانی و پیمانکاری جبران شود.
مبانی قانونی ضریب تعدیل
مبنای محاسبه و پرداخت ضریب تعدیل صرفاً به توافق کارفرما و پیمانکار بستگی ندارد. بلکه قوانین و دستورالعملهای رسمی سازمان برنامه و بودجه کشور آن را تعیین میکنند. از مهمترین اسناد این حوزه میتوان به بخشنامه ۱۰۱ و نشریه ۲۸۹ اشاره کرد. این دو سند به طورکلی چارچوب محاسبه تعدیل پیمانها را مشخص میکنند.
فرمول محاسبه ضریب تعدیل
برای اینکه بتوانید رقم ریالی تعدیل یک صورت وضعیت را محاسبه کنید، باید با فرمول ضریب تعدیل در بخشنامه ۱۰۱ سازمان برنامه و بودجه آشنا شوید. ضریب تعدیل برای هر فصل از فهرستبها و در هر دوره سهماهه، از رابطه زیر به دست میآید:
در این فرمول: A = 0.95 × (In ÷ Io − 1)
- A: ضریب تعدیل
- In: شاخص دوره کارکرد؛ شاخص مربوط به سهماههای که عملیات اجرایی در آن انجام شده است.
- I0: شاخص مبنای پیمان؛ شاخص مربوط به زمان ارائه پیشنهاد قیمت در مناقصه.
- 0.95: ضریب ثابت در فرمول محاسبه تعدیل.
مثال عددی محاسبه ضریب تعدیل
فرض کنید پیمان شما بر اساس فهرستبهای سال ۱۴۰۲ منعقد شده و در سهماهه اول سال ۱۴۰۴، مبلغ کارکرد فصل بتنریزی ۱٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال بوده است. اگر شاخص مبنای فصل بتن ۵۰۰ و شاخص دوره کارکرد ۹۵۰ باشد، محاسبه به این شکل انجام میشود.
۱. محاسبه ضریب تعدیل: A=۰٫۹۵×(۹۵۰÷۵۰۰−۱)=۰٫۸۵۵ بنابراین ضریب تعدیل این دوره ۰٫۸۵۵ است.
۲. محاسبه مبلغ تعدیل ریالی: حالا طبق فرمول زیر ضریب به دست آمده را در مبلغ کارکرد فصل ضرب میکنیم:
مبلغ تعدیل=مبلغ کارکرد فصل×ضریب تعدیل
مبلغ تعدیل=۱٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰×۰٫۸۵۵=۸۵۵٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال
در نتیجه، کارفرما علاوه بر ۱ میلیارد ریال اصل کارکرد، مبلغ ۸۵۵ میلیون ریال نیز بابت تعدیل تورم به پیمانکار پرداخت میکند.
نحوه محاسبه قیمت تعدیل در صورتوضعیت
محاسبه قیمت تعدیل با مشخصکردن دو شاخص دوره انجام کار و مبنای پیمان شروع میشود. سپس ضریب و مبلغ تعدیل محاسبه شود. پس میتوان گفت این فرایند طی مراحل زیر انجام میشود:
- تعیین شاخصهای موردنیاز: شاخص دوره انجام کار مربوط به سهماههای است که کارکرد در آن انجام شده و از جداول شاخصهای دورهای سازمان برنامه و بودجه تعیین میشود. شاخص مبنای پیمان نیز به سهماهه منتهی به تاریخ ارائه پیشنهاد قیمت مربوط است.
- محاسبه ضریب تعدیل: پس از تعیین شاخصهای دوره انجام کار و شاخص مبنای پیمان، ضریب تعدیل همان دوره با استفاده از فرمول مربوط محاسبه میشود.
- محاسبه مبلغ تعدیل: مبلغ کارکرد هر دوره در ضریب تعدیل همان دوره ضرب میشود تا مبلغ تعدیل آن دوره به دست آید.
- گرد کردن ضریب: ضریب تعدیل باید تا سه رقم اعشار گرد شود. اگر رقم چهارم اعشار ۵ یا بیشتر باشد، رقم سوم یک واحد افزایش مییابد؛ در غیر این صورت، رقم چهارم حذف میشود.
انواع شاخصهای ضریب تعدیل
شاخصهای تعدیل، تغییرات قیمت مصالح، دستمزد و ماشینآلات را در دورههای مختلف نشان میدهند. این شاخصها توسط سازمان برنامه و بودجه بهصورت دورهای ابلاغ میشوند و هرکدام در بخش مشخصی از محاسبات تعدیل کاربرد دارند.
مهمترین انواع شاخصهای ضریب تعدیل عبارتنداز:
- شاخص گروهی (فصلی): تغییرات قیمت اقلام یک فصل مشخص از فهرستبها را نشان میدهد و برای تعدیل کارکرد همان فصل استفاده میشود.
- شاخص رشتهای: تغییرات قیمت اقلام یک رشته کامل، مانند ابنیه، راه و باند یا تأسیسات مکانیکی را نشان میدهد و در محاسبه تعدیل تجهیز و برچیدن کارگاه کاربرد دارد.
- شاخص کلی: میانگین وزنی تغییرات قیمت فهرستهای پایه را نشان میداد؛ اما ابلاغ آن از سال ۱۳۸۵ متوقف شده و در محاسبات تعدیل کاربرد فعلی ندارد.
- شاخص مبنای پیمان (I_0): شاخص مربوط به دوره مبنای پیمان است و بهعنوان نقطه شروع مقایسه تغییرات قیمت در فرمول تعدیل قرار میگیرد.
- شاخص دوره کارکرد (I_n): شاخص مربوط به دورهای است که عملیات در آن انجام شده و انتخاب آن بر اساس زمان واقعی اجرای کار در کارگاه انجام میشود، نه تاریخ تنظیم صورتوضعیت.
شرایط اعمال ضریب تعدیل در یک پیمان
صرف گذشت زمان در اجرای پروژه، بهتنهایی برای تعلق تعدیل کافی نیست. بلکه نخستین و مهمترین شرط اعمال ضریب تعدیل در یک پیمان، وجود مجوز قانونی در خودِ قرارداد است.
به طورکلی مهمترین شرایط اعمال ضریب تعدیل در یک پیمان عبارتنداز:
- پیشبینی تعدیل در قرارداد: تعدیل باید در شرایط خصوصی پیمان و اسناد قرارداد پیشبینی شده باشد.
- مبتنی بودن پیمان بر فهرستبها: پیمان باید بر اساس فهرستهای بهای واحد پایه ابلاغی سازمان برنامه و بودجه منعقد شده باشد.
- تایید صورتوضعیت کارکرد: مبلغ کارکرد باید ابتدا توسط ناظر و کارفرما تأیید شود تا مبنای محاسبه تعدیل قرار گیرد.
- تعیین دوره واقعی انجام کار: شاخص تعدیل بر اساس سهماههای انتخاب میشود که عملیات واقعاً در آن انجام شده است.
- رعایت ضوابط تاخیرات: در صورت تاخیر غیرمجاز، نحوه اعمال تعدیل برای دوره تاخیر تابع ضوابط مربوط خواهد بود.
- استفاده از شاخصهای رسمی: شاخصهای تعدیل باید از جداول و دستورالعملهای ابلاغی سازمان برنامه و بودجه استخراج شوند.
تفاوت ضریب تعدیل با تعدیل معکوس
تعدیل معکوس برعکس ضریب تعدیل معمولی عمل میکند. به عبارتی، ضریب تعدیل برای بهروزرسانی و جبران تورم هزینههای گذشته قرارداد به کار میرود. در حالیکه تعدیل معکوس، قیمتهای روزِ کار جدید را به نرخ پایه زمان پیمان برمیگرداند.
به زبان ساده، تعدیل عادی قیمت گذشته را به زمان اجرا میآورد؛ تعدیل معکوس قیمت جدید را به مبنای اولیه قرارداد برمیگرداند. طبق ماده ۲۹ شرایط عمومی پیمان، این کار برای کنترل سقف ۲۵ درصد تغییر مقادیر پروژه الزامی است.
ضریب تعدیل در شرایط خاص و تاخیرات پروژه
تاخیر پروژه میتواند، نحوه اعمال ضریب تعدیل را تغییر دهد. بنابراین ابتدا باید مجاز یا غیرمجاز بودن تأخیر مشخص شود. در تأخیر مجاز، شاخص دوره واقعی انجام کار مبنا قرار میگیرد؛ اما در تاخیر غیرمجاز، تعدیل دوره تاخیر تابع ضوابط مربوط است و افزایش هزینه ناشی از تورم به پیمانکار تعلق نمیگیرد.
نکات مهم در تعیین و محاسبه ضریب تعدیل
ضریب تعدیل نشان میدهد قیمتهای اجرای کار نسبت به دوره مبنای پیمان چقدر تغییر کردهاند. به همین دلیل، دقت در انتخاب شاخص و نحوه محاسبه، از اختلاف در مبلغ تعدیل جلوگیری میکند. پس هنگام تعیین ضریب تعدیل موارد زیر را در نظر بگیرید:
- انتخاب شاخص مناسب: شاخص سهماهه مربوط به رشته پیمان و دوره واقعی انجام کار را انتخاب کنید.
- گرد کردن ضریب: ضریب تعدیل را تا سه رقم اعشار محاسبه و طبق قواعد گرد کردن تعیین کنید.
- انتخاب ضریب ۰٫۹۵ و ۱: در محاسبات علیالحساب، ضریب ۰٫۹۵ اعمال میشود و در شرایط مقرر، در مرحله قطعی به ۱ اصلاح میشود.
- توجه به تاخیرات پروژه: مجاز یا غیرمجاز بودن تأخیر میتواند نحوه انتخاب شاخص و اعمال تعدیل را تغییر دهد.
- محاسبه مبلغ تعدیل: مبلغ کارکرد هر دوره در ضریب تعدیل همان دوره ضرب میشود و مجموع مبالغ، مبلغ کل تعدیل را تشکیل میدهد.
