آنچه در این مطلب می خوانید:
همه مناقصهها به یک روش برگزار نمیشوند؛ زیرا انتخاب یکی از روشهای مناقصه به شرایط معامله و الزامات قانونی آن بستگی دارد.
پشت هر مناقصه، روشی مشخص برای دعوت از شرکتکنندگان، بررسی پیشنهادها و انتخاب برنده وجود دارد. از مناقصه عمومی و محدود گرفته تا مناقصه یکمرحلهای، دومرحلهای و ترک تشریفات مناقصه، هر روش شرایط و کاربرد متفاوتی دارد. در این مقاله از مجله هزاره، انواع روشهای مناقصه را بررسی میکنیم و با ارائه جدول مقایسهای در انتهای مقاله، به شما کمک میکنیم تفاوتها و کاربرد هر یک از این روشها را بهتر درک کنید.
مناقصه به روش عمومی
رایجترین روش برگزاری مناقصه در ایران، مناقصه عمومی است. در این روش، مناقصهگزار از طریق انتشار آگهی، همه اشخاص حقیقی یا حقوقی واجد شرایط را برای شرکت در مناقصه دعوت میکند.
هدف از مناقصه عمومی، ایجاد بیشترین میزان رقابت برای انتخاب مناسبترین پیشنهاد است. به همین دلیل، این روش به عنوان متداولترین شیوهی برگزاری مناقصه در معاملات دستگاههای اجرایی و بسیاری از سازمانها به شمار میرود. از جمله مهمترین موارد کاربرد مناقصه عمومی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- اجرای پروژههای عمرانی و ساختمانی
- خرید کالاهای عمومی و تجهیزات موردنیاز دستگاههای اجرایی
- قراردادهای خدماتی مانند خدمات نگهداری، پشتیبانی و نظافت
- تامین تجهیزات و ماشینآلاتی که عرضهکنندگان متعددی در بازار دارند
منظور از «عمومی» در این روش، نحوه دعوت از مناقصهگران است؛ نه نحوه ارزیابی پیشنهادها. بنابراین یک مناقصه عمومی میتواند بهصورت یکمرحلهای یا دومرحلهای برگزار شود.
مناقصه به روش محدود
مناقصه محدود روشی است که در آن، برخلاف مناقصه عمومی، آگهی برای عموم منتشر نمیشود. در این روش، مناقصهگزار تنها از اشخاص حقیقی یا حقوقی که صلاحیت و توانایی لازم برای اجرای موضوع مناقصه را دارند، دعوت میکند تا پیشنهاد خود را ارائه دهند.
مناقصه به روش محدود؛ معمولاً در معاملاتی به کار میرود که تعداد شرکتهای دارای تخصص یا صلاحیت محدود است و به دلیل ماهیت تخصصی پروژه امکان ایجاد رقابت عمومی وجود نداشته باشد. به طور کلی مهمترین موارد کاربرد این روش عبارتاند از:
- پروژههای تخصصی و فنی
- خرید تجهیزات یا فناوریهای خاص
- قراردادهای نیازمند صلاحیت ویژه
- معاملات با تعداد محدود تأمینکنندگان
مناقصه یک مرحلهای
مناقصه یکمرحلهای؛ روشی است که در آن، ارزیابی فنی و بازرگانی پیشنهادها همزمان در یک جلسه انجام میشود و برنده مناقصه در یک مرحله و بر اساس کمترین پیشنهاد دریافتی تعیین میشود.
این روش زمانی مورد استفاده قرار میگیرد که موضوع مناقصه از پیچیدگی فنی بالایی برخوردار نباشد و امکان بررسی همزمان مدارک و پیشنهادهای مالی وجود داشته باشد. به همین دلیل مناقصه یکمرحلهای نسبت به مناقصه دومرحلهای در مدت زمان کمتری به نتیجه میرسد. به طورکلی مهمترین موارد استفاده از مناقصه یکمرحلهای عبارتاند از:
- خرید کالاهای استاندارد و عمومی
- پروژههای عمرانی با مشخصات فنی روشن
- قراردادهای خدماتی با شرایط مشخص
- معاملاتی که ارزیابی فنی پیچیدهای ندارند
از آنجاییکه یکمرحلهای بودن مناقصه به نحوه ارزیابی پیشنهادها مربوط است، نه به شیوه دعوت از شرکتکنندگان. بنابراین، یک مناقصه یکمرحلهای میتواند بهصورت عمومی یا محدود برگزار شود.
مناقصه دو مرحلهای
مناقصه دومرحلهای روشی است که؛ پیشنهادهای مناقصهگران در دو مرحله مجزا بررسی میشود. در مرحله اول، کمیته فنی بازرگانی پیشنهادهای فنی را ارزیابی کرده و تنها پیشنهادهایی مورد تایید به مرحله دوم راه پیدا میکنند. سپس در مرحله دوم، پاکتهای مالی این مناقصهگران باز شده و برنده بر اساس معیارهای تعیینشده در اسناد مناقصه انتخاب میشود.
این روش معمولاً برای پروژهها و معاملاتی به کار میرود که ارزیابی توان فنی، کیفیت راهکارها یا سوابق اجرایی شرکتکنندگان، بیشتر از قیمت، اهمیت دارد. به طورکلی مهمترین موارد استفاده از مناقصه دومرحلهای عبارتاند از:
- پروژههای عمرانی، صنعتی و زیربنایی پیچیده
- قراردادهای مشاوره و خدمات مهندسی
- خرید تجهیزات و فناوریهای تخصصی
- پروژههایی که نیازمند ارزیابی دقیق توان فنی پیمانکاران هستند
با توجه به اینکه همانند مناقصه یکمرحلهای، دومرحلهای بودن مناقصه به نحوه ارزیابی پیشنهادها مربوط است. بنابراین، یک مناقصه دومرحلهای میتواند بهصورت عمومی یا محدود برگزار شود.
مناقصه به روش ترک تشریفات
ترک تشریفات مناقصه به معنای عدم برگزاری فرآیند معمول مناقصه است، البته در شرایطی که قانون آن را مجاز دانسته باشد. در این روش، مناقصهگزار بدون انتشار آگهی و برگزاری رقابت میان مناقصهگران، با رعایت ضوابط قانونی نسبت به انتخاب طرف قرارداد اقدام میکند.
در واقع ترک تشریفات یک روش برگزاری مناقصه نیست، بلکه استثنایی بر الزام به برگزاری مناقصه است. به همین دلیل، استفاده از آن تنها در موارد پیشبینیشده در قانون و پس از اخذ مجوزهای لازم امکانپذیر است. مهمترین موارد استفاده از ترک تشریفات مناقصه عبارتاند از:
- بروز حوادث و شرایط اضطراری که تاخیر در انعقاد قرارداد خسارتبار باشد.
- وجود تنها یک پیمانکار یا تأمینکننده واجد شرایط برای انجام معامله.
- معاملاتی که به دلایل فنی یا انحصاری امکان ایجاد رقابت در آنها وجود ندارد.
- سایر مواردی که قوانین و مقررات، ترک تشریفات را مجاز شناختهاند.
جدول مقایسه ای انواع روش های مناقصه
در معاملات مشمول قانون برگزاری مناقصات؛ اصل بر برگزاری به روش مناقصه عمومی است و استفاده روشهای مناقصه محدود یا ترک تشریفات مناقصه تنها در مواردی مجاز است که شرایط قانونی آن فراهم باشد.
همچنین، انتخاب روش برگزاری مناقصه با نصاب یا ارزش معامله ارتباط مستقیم دارد. بر اساس ماده ۱۱ قانون برگزاری مناقصات، معاملات از نظر نصاب مالی به سه دسته کوچک، متوسط و بزرگ تقسیم میشوند و برگزاری مناقصه عمدتاً در معاملات بزرگ الزامی است.
در جدول زیر، مهمترین تفاوتهای انواع روشهای مناقصه از نظر مبنای دستهبندی و موارد کاربرد، بهصورت خلاصه مقایسه شده است.
| روش مناقصه | نحوه دعوت از شرکتکنندگان | نحوه ارزیابی پیشنهادها | مهمترین کاربرد |
| مناقصه عمومی | انتشار آگهی و دعوت از عموم متقاضیان | یکمرحلهای یا دومرحلهای | معاملاتی که امکان رقابت گسترده وجود دارد. |
| مناقصه محدود | دعوت از شرکتهای واجد صلاحیت | یکمرحلهای یا دومرحلهای | پروژههای تخصصی یا معاملاتی با تعداد محدود پیمانکاران. |
| مناقصه یکمرحلهای | عمومی یا محدود | بررسی و انتخاب برنده در یک مرحله | معاملات با مشخصات فنی روشن و ارزیابی ساده. |
| مناقصه دومرحلهای | عمومی یا محدود | ابتدا ارزیابی فنی، سپس بررسی پیشنهادهای مالی | پروژههای پیچیده که ارزیابی فنی اهمیت بالایی دارد. |
| ترک تشریفات مناقصه | بدون برگزاری مناقصه و رقابت عمومی | طبق ضوابط قانونی و با اخذ مجوزهای لازم | شرایط استثنایی و موارد پیشبینیشده در قانون. |
توجه داشتهباشید؛ ممکن است یک مناقصه بهطور همزمان عمومی و دومرحلهای یا محدود و یکمرحلهای باشد؛ زیرا این دو دستهبندی به جنبههای متفاوتی از فرآیند برگزاری مناقصه مربوط میشوند.
