ضریب صعوبت چیست ؟

آیا می‌دانید چطور می‌توان تأثیر شرایط سخت پروژه بر هزینه‌ها و راندمان کار را جبران کرد؟ پاسخ این سؤال را می‌توانید در مفهوم ضریب صعوبت کار پیدا کنید. 

اگر می‌خواهید بدانید ضریب صعوبت چیست و در چه شرایطی به کار می‌رود؟ در این راهنما از مجله هزاره، با مفهوم و کاربرد این ضریب در مناقصات پروژه‌های عمرانی آشنا می‌شوید. سپس فرمول محاسبه و نحوه اعمال آن در فهرست‌بها را بررسی می‌کنیم تا با تاثیر این ضریب در برآورد پروژه‌ها آشنا شوید. 

تعریف ضریب صعوبت و سختی کار

ضریب صعوبت، عددی برای در‌نظرگرفتن شرایط غیر‌عادی و دشوار اجرای یک پروژه در برآورد هزینه‌ها است. به بیان ساده وقتی شرایط اجرای کار باعث کاهش راندمان یا افزایش هزینه‌های معمول پیمانکار شود، مفهوم صعوبت کار مطرح می‌شود. 

کاربرد ضریب صعوبت کار

ضریب صعوبت کار برای جبران تاثیر شرایط سخت بر هزینه‌ها و افت راندمان پروژه به کار می‌رود. به بیان ساده این ضریب کمک می‌کند، برآورد هزینه‌ها  متناسب با شرایط واقعی اجرای کار در برخی پروژه‌های عمرانی باشد.

موارد و شرایط استفاده از ضریب صعوبت

هر پروژه‌ای که اجرای سختی داشته باشد، لزوماً مشمول ضریب صعوبت نمی‌شود. یعنی سختی فیزیکی یک عملیات به‌تنهایی ملاک اعمال این ضریب نیست. بلکه باید شرایط خاص اجرای پروژه قابل بررسی و استناد باشد. مهم‌ترین مواردی که صعوبت کار در آن‌ها  استفاده می‌شود عبارت‌اند از:

1. پروژه‌های معدنی و تونل‌سازی: جبران افت راندمان و سختی کار در فضای بسته یا زیرزمینی.
2. پروژه‌های کوهستانی و شیب‌دار: اعمال برای خطوط انتقال آب یا عملیات خاکی در زمین‌هایی با شیب بیش از ۷ درصد.
3. مناطق با دسترسی دشوار: جبران هزینه‌های ناشی از سختی اجرا در محیط‌های خاص و ترافیکی سنگین.
4. محیط‌های خطرناک: جبران خطرات محیطی یا دسترسی دشوار در برخی مناطق خاص. 

فرمول محاسبه ضریب صعوبت

ضریب سختی کار فرمول ثابت و عدد یکسانی ندارد و با توجه به شرایط اجرای پروژه تعیین می‌شود. براساس فهرست‌بهای مربوطه، این ضریب معمولاً در بازه ۱ تا ۱٫۱۵ در‌نظر گرفته می‌شود. یعنی می‌تواند حدود ۱۲ تا ۱۵ درصد به هزینه اجرای کار اضافه کند.
به طورکلی، ضریب صعوبت بر اساس مشخصات پروژه و شرایط مندرج در اسناد مناقصه یا دستورالعمل‌های سازمان برنامه و بودجه تعیین می‌شود.

نحوه اعمال ضریب صعوبت کار در فهرست بها

اعمال ضریب صعوبت با بررسی شرایط پروژه و ضوابط فهرست‌بهای مربوط شروع می‌شود. سپس باید مشخص شود کدام بخش‌های کار به دلیل شرایط خاص، مشمول این ضریب هستند. در نهایت ضریب تعیین‌شده روی ردیف‌ها یا مبالغ همان بخش از کار اعمال می‌شود. یعنی این ضریب لزوماً شامل کل پروژه نیست. 

برای مثال، اگر فقط عملیات خاکی در بخش کوهستانی مشمول صعوبت باشد، ضریب سختی کار به همان ردیف‌های مربوط اعمال می‌شود.

مثال عددی محاسبه و اعمال ضریب صعوبت کار

برای درک بهتر نحوه اعمال ضریب صعوبت، فرض کنید یک پروژه عملیات خاکی یا خطوط انتقال در برآورد اولیه مشخصات زیر را داشته باشد:

• مبلغ پایه برآورد عملیات: ۱,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال
• شرایط خاص پروژه: بخشی از مسیر در زمین کوهستانی با شیب بیش از ۷ درصد اجرا می‌شود و برای آن ضریب صعوبت ۱۲ درصد، معادل ضریب ۱٫۱۲ در نظر گرفته شده است.

حالا برای اعمال ضریب صعوبت، مبلغ پایه در ضریب ۱٫۱۲ ضرب می‌شود: ۱,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ × ۱٫۱۲ = ۱,۱۲۰,۰۰۰,۰۰۰ ریال

بنابراین، مبلغ این بخش پس از اعمال ضریب صعوبت به ۱ میلیارد و ۱۲۰ میلیون ریال می‌رسد؛ یعنی ۱۲۰ میلیون ریال به دلیل شرایط دشوار اجرای کار به مبلغ پایه اضافه شده است.

عوامل موثر بر ضریب صعوبت کار 

شرایط محل اجرا، نوع عملیات و محدودیت‌های کارگاه، مهم‌ترین عوامل در تشخیص صعوبت پروژه هستند. در چنین مواردی، ابتدا شرایط پروژه در زمان برآورد بررسی می‌شود و در صورت تایید، ضریب صعوبت توسط مهندس مشاور یا کارفرما اعمال می‌شود.

به طور‌کلی، مهم‌ترین عوامل موثر بر ضریب صعوبت کار عبارت‌اند از:

1. شرایط زمین و توپوگرافی: شیب‌های تند و زمین‌های کوهستانی.
2. نوع محیط اجرایی: تونل‌ها، معادن و فضاهای زیرزمینی.
3. شرایط جوی و محیطی: مناطق صعب‌العبور و آب‌وهوای نامساعد.
4. ترافیک و محدودیت‌های دسترسی: ترافیک سنگین و دسترسی دشوار.
5. افت راندمان نیروی انسانی و ماشین‌آلات: کاهش بهره‌وری در اجرای عملیات.

نکات کلیدی تعیین ضریب صعوبت کار در فهرست بها

ضریب صعوبت یا همان سختی کار جزو ضرایب فرعی پیمان است. بنابراین پیش از اعمال ضریب نهایی بالاسری و ضریب پیمان (پیشنهادی) در برآورد هزینه یا صورت‌وضعیت لحاظ می‌شود. در تعیین این ضریب، فقط دشوار بودن اجرای کار ملاک نیست؛ شرایط خاص پروژه و اثر آن بر هزینه و راندمان اجرا باید قابل بررسی و استناد باشد. 

برای انتخاب دقیق ضریب صعوبت در فهرست بها برای کارهای عمرانی و ابنیه، چند نکته مهم را باید در نظر گرفت:

• مبنای محاسبه: شرایط فیزیکی زمین، موقعیت پروژه و مشخصات خاص کارگاه، مانند شیب بیش از ۷ درصد در مناطق کوهستانی، در تعیین ضریب موثر هستند.
• تفاوت با سایر ضرایب: ضریب صعوبت از ضرایب مرتبط با شرایط اجرای کار است و نباید با ضرایبی مانند ضریب بالاسری یا ضریب پیمان یکسان در نظر گرفته شود.
• محدوده اثرگذاری: این ضریب معمولاً فقط به بخش‌هایی از پروژه تعلق می‌گیرد که واقعاً تحت تأثیر شرایط سخت اجرا هستند و لزوماً به کل برآورد اعمال نمی‌شود.
• بررسی دستورالعمل‌ها: مقدار و نحوه اعمال ضریب باید بر اساس مقدمه فصل‌ها و دستورالعمل‌های ضمیمه فهرست‌بهای پایه واحد بررسی شود.

در نهایت، ضریب صعوبت زمانی قابل اتکا است که هم با شرایط واقعی پروژه هم‌خوانی داشته باشد و هم مستندات لازم برای تعیین آن وجود داشته باشد.